X
تبلیغات
وبلاگ اختصاصی مهندس محمد ترکمان - روش های تحقیق کمی، کیفی و ترکیبی (qualitative, quantitative and mixed methods)

وبلاگ اختصاصی مهندس محمد ترکمان

دانشجوی دکتری تخصصی زراعت

روش های تحقیق کمی، کیفی و ترکیبی (qualitative, quantitative and mixed methods)

روش های تحقیق کمی، کیفی و ترکیبی (qualitative, quantitative and mixed methods)

بیش از یک قرن بود که جانبداران روش های کمی و کیفی، نزاع و مجادله های آتشین با هم داشتند. این امر سبب شد که در نتیجه این مجادله و نزاع در هر دو طرف، افراطیونی ظهور کردند که طرفدار شیوه های تحقیق کمی محض و یا شیوه های تحقیق کیفی محض بودند و بر این باور بودند که ترکیب این شیوه ها غیر ممکن است و پارادایم پیشنهادی خود را مناسب ترین شیوه برای تحقیق دانسته و پارادایم ارائه شده از طرف مقابل را پارادایم های نامناسب برای تحقیق معرفی می کردند.
تحقیق مبتنی بر روش های ترکیبی، تحقیقی است که محقق در آن در جمع آوری و تحلیل داده ها، ترکیب یافته ها و نتیجه گیری در مورد یک موضوع خاص، از هر دو رهیافت کمی و کیفی در یک مطالعه یا طرح تحقیقاتی واحد استفاده می کند. روش تحقیق ترکیبی به معنای رد و کم اهمیت جلوه دادن روش های کیفی و کمی نیست، بلکه بالعکس بر اساس این روش هر دو رهیافت مهم و مفید تلقی می شوند. به عبارت دیگر هر کدام از این روش های دوگانه کمی و کیفی دارای محاسن و معایبی هستند و هدف روش ترکیبی استفاده از محاسن هر دو روش و به حداقل رساندن معایب آنها از طریق ترکیب این دو روش است. اگر محوری ترسیم کنیم که در یک رأس آن روش های کمی و در رأس مقابل آن روش های کیفی قرار گیرند، روش های ترکیبی در میانه محور و بین این دو روش جای می گیرند.
در واکنش به قطب بندي بين تحقیق کمی و کیفی، دیگر جریانات روشنفکری که بر سنتز این دو تاکید داشتند به وجود آمدند و این جریانات به آرامی نام روش تحقیق ترکیبی را به خود گرفتند . بنابراين ما در حال حاضر در یک جهان با سه رويكرد روش شناختی یا پارادایم تحقیق هستیم، روش کمی، روش کیفی و روش های تحقیق تركيبي، که هر سه در حال رشد و همزیستی با هم هستند.
تقریباً اکثر پژوهشگران طرفدار روش کمی رویکردی پوزیتیوستی به علوم اجتماعی دارند و تأکیدشان بر اندازه گیری متغیرها و آزمون فرضیه هاست که بر مبنای تبیین های علی و معلولی است. در مقابل محققین طرفدار روش کیفی رویکردی تفسیرگرایانه و انتقادی نسبت به علوم اجتماعی دارند و تأکید زیادی به منطق در عمل دارند و به بررسی دقیق مواردی که در جریان طبیعی حیات اجتماعی جریان دارد، می پردازند و تفاسیر موثقی ارائه می کنند.
بسیاری از طرفداران تکثرگرایی در تلاش برای پرکردن شکاف بین روش های کمی و کیفی از طریق به کارگیری روش های ترکیبی هستند.
در سال های اخیر تعداد زیادی از عالمان رهیافت های تفسیری و پوزیتیویستی محض را به چالش کشیده اند. این گروه طرفدار ترکیب روش ها یا به عبارت دقیق تر طرفدار روش های تحقیق ترکیبی هستند و بر این باورند که با کاربرد روش های تحقیق ترکیبی می توان موضوعات خاصی را به گونه ای کامل تر و دقیق تر مورد بررسی قرار داد.
هر سه رويکرد دارای ارزش های خاص خود برای شناخت و کشف واقعيت ها می باشد و با مطالعة نظام يافتة پديده های موضوع مطالعة خود در شمار روش های علمی به حساب می آيند. هر يک از سه رويکرد از زاوية معينی به یک پديده می نگرند، يعنی رويکرد کمّی عمدتاً به شناخت وسيع در سطح متغيرها، رويکرد کيفی به شناخت محدود در عمق پديده ها و رويکرد ترکيبی از هر دو جنبه به شناخت پديده ها می پردازد. هر سه رويکرد برای جمع آوری اطلاعات مورد نياز خود از مشاهده و مصاحبه و مستندسازی استفاده می کنند و دارای مشترکات روش شناختی علمی هستند. هر سه رويکرد با طی گام های اساسی در فرايند پژوهشی از طرح و کشف مسأله آغاز می کنند و به نتيجه گيری و تفسير يافته های پژوهشی می پردازند و به نوآوري های خاص خود دست می يابند.

رويکرد کمی
رويکرد کمی نوعی روش پژوهشی است که محقق تصميم می گيرد دربارة چه چيزی مطالعه کند. سؤالات مشخص و کاملاً تعريف شده ای را مشخص می کند، اطلاعات کمّی را از نمونة تحقيق جمع آوری می کند، با روش های آماری به تجزيه و تحليل اين اطلاعات می پردازد، تحقيق خود را به صورتی کاملاً عينی و به اصطلاح، غيرسوگيرانه اجرا می کند.
پژوهش های کمّی دارای سه ويژگی عمده است:
    - تأکيد بر اعداد در جمع آوری و تحليل اطلاعات
    - تأکيد بر جمع آوری نمره ها برای اندازه گيری ويژگي های جزئی و مشخص افراد و سازمان ها
    - تأکيد بر مقايسة گروه ها و رابطة متغيرها و عوامل در مطالعات تجربی و همبستگی و پيمايشی.
پژوهش های کمّی را معمولاً به سه حوزة توصيفی، ارتباطی (علّی- مقايسه ای و همبستگی) و تجربی (حقيقی، شبه تجربی و تک موردی) تقسيم می کنند.

رويکرد کيفی
رويکرد کيفی نوعی دیگر از پژوهش است که محقق، با اتکاء به نظر شرکت کنندگان در تحقيق، سؤالات گسترده و کلی را پرسش می کند، به جمع آوری اطلاعاتی می پردازد که عمدتاً از نوع کلامی و متن است، به توصيف و تحليل اين کلمات و متن ها می پردازد و تحقيق خود را به صورتی ذهنی و به اصطلاح، سوگيرانه اجرا می کند. ويژگي های پژوهش های کيفی را می توان در سه مورد اساسی زير خلاصه کرد:
    1- تأکيد بر شنيدن ديدگاه های شرکت کنندگان در پژوهش،
    2- تأکيد بر پرسش های عمومی و باز و جمع آوری اطلاعات از همان محلی که مردم در آن زندگی و کار می کنند
    3- تأکيد بر حمايت از تغييرات و بهبودبخشی زندگی افراد و گروه ها.

در پژوهش های کيفی می توانيم از طرح های زير نام ببريم:

• مطالعة موردی Case study

• طرح های روايتی Narrative

• تئوری زمينه ای  Grounded theory

• روش تاريخی Historical method

• قوم نگاری Ethnography

• پديدارشناسی Phenomenology

• تحقيق در عمل يا اقدام پژوهی  Action research

• تحليل گفتگو Discourse analysis

مطالعة موردی Case study
روش مطالعة موردی، که غالباً به صورت مطالعات کيفی صورت می گيرد، به مطالعة متمرکز يک مورد يا نمونه می پردازد. مطالعة موردی با توجهی که به مطالعة موردها دارد مشخص می شود نه با روشی که در مطالعة خود به کار می گيرد. برخی از محققان به دلايل علاقة درونی خود بر مطالعة يک مورد معين تمرکز می کنند و برخی ديگر به مطالعة چند يا چندين مورد می پردازند تا از اين طريق تعميم پذيری موضوع ها و الگوها را آزمون کنند.

طرح های روايتی Narrative
در پژوهش روايتی، محقق به توصيف چگونگی زندگی افراد می پردازد، عموماً بر مطالعة يک فرد خاص تمرکز دارد، اطلاعات خود را از طريق جمع آوری داستان ها فراهم می کند، از اطلاعاتی که جمع آوری کرده است برای بيان داستان زندگی آنان استفاده می کند، روايت هايی از تجارب زندگی افراد را به قلم می آورد، و معنای اين تجارب را ارائه می کند.
طرح پژوهشی روايتی شامل به تصوير کشيدن افراد، مستندسازی تجارب آنان، بازگو کردن صدای آنان، و ارائة ديدگاه های آنان در بافت اجتماعی و فرهنگی معين است. اين بدان معنا است که پژوهشگر تحقيقات روايتی بر اهميت يادگيری از مخاطبان مورد مطالعة خود تأکيد دارد.

تئوری زمينه ای Grounded theory
روش پژوهشی تئوری زمينه ای، هم وسيله ای برای نظريه پردازی و هم يک مجموعه از فنون اجرايی در پژوهش های کيفی است.طرح های پژوهشی تئوری زمينه ای، به عنوان يک رويکرد طبيعی گرايی در تحقيق محسوب می شود که، با فاصله گرفتن از روش تقليل گرای تحقيقات تجربی، به يک رويکرد متناسب با بافت و زمينة رفتار روی آورده است.

تئوری زمينه يابی، مجموعه ای از اقدامات نظام دار و کيفی برای ايجاد نوعی از تبيين عمومی (يا تئوری زمينه ای) است که فرايند و عمل و تعامل ميان مردم را توضيح می دهد. اقدامات مربوط به استفاده از اين روش شامل جمع آوری اطلاعات مصاحبه ای اوليه، توليد و گزارش کردن مقوله ها (يا موضوع های) اطلاعات، و ايجاد يک پيکره يا الگوی بصری برای تبيين عمومی موضوع مطالعه است.

روش تاريخی Historical method
پژوهش تاريخی، يک فرايند تحقيق نظام دار برای بررسی اطلاعات به منظور پاسخگويی به سؤالات در مورد پديده های گذشته و دستيابی به فهم بهتر از وضعيت و عملکردها و گرايش ها و مسائل کنونی است. روش تاريخی از چهار نظر مشابه ساير روش های پژوهش کيفی است:
- تأکيد بر مطالعة متن؛
- مطالعة رفتار در وضعيت طبيعی به جای وضعيت های نظری؛
- اهميت دادن به تجربه؛ و
- مرکزيت دادن به تعبير و تفسير در فرايند پژوهش.

قوم نگاری Ethnography
روش قوم نگاری احتمالاً قديمی ترين و معمولترين رويکرد در پژوهش های کيفی است. با رواج بيشتر روش های کيفی پژوهش، رويکرد قوم نگاری طرفداران بيشتری در اين حوزه های علمی پيدا می کند. سرچشمة قوم نگاری در دانش های مردم شناسی و جامعه شناسی است. مطالعة يک گروه از افرادی که الگوهای واحدی آنها را به هم مربوط می سازد نيازمند استفاده از روش قوم نگاری است. بنابراين، قوم نگاری عبارت از توصيف يک فرهنگ يا گروه و نظام اجتماعی است. شما مطالعات خود را در کجا می خواهيد انجام دهيد، در مورد چه کسانی می خواهيد تحقيق کنيد، و چگونه می خواهيد به وضعيت و مخاطبان مورد نظر دست يابيد. يک روش ديگر برای دسترسی به مخاطبان مورد نظر اين است که تحقيق به صورت پنهان صورت گيرد. مشکل اساسی در اين مورد عبارت از به کارگيری فريب و ملاحظات اخلاقی است.

پديدارشناسی Phenomenology
روش های پديدارشناسی در پی کشف ساختارهای هوشياری در جريان تجارب انسانی است. يک مطالعة پديدارشناختی به توصيف معنای تجربه های زندة افراد در مورد مفهوم يا پديدة معين می پردازد. از ديدگاه پديدارشناختی، محققان پديدارشناسی روان شناختی در جستجوی ساختار نامتغير و معنای اصلی تجربه هستند. آنان بر هدفمند بودن هوشياری افراد، يعنی اينکه تجربه ها هم دارای نمود بيرونی و هم آگاهی درونی، که مبتنی بر حافظه و تصور و معنا است، تأکيد می کنند. اين محققان تمام پيشداوري های خود را کنار می گذارند، تجارب خود را ناديده می گيرند (که نوعی از بازگشت به علوم طبيعی است)، و در عوض به شهود، تخيل و ساختارهای جهانی برای دستيابی به تصويری درست از تجربه، اتکاء می کنند.

تحقيق در عمل يا اقدام پژوهی Action research
تحقيق در عمل، اساساً بر جنبه های کاربردی پژوهش تأکيد دارد. تمرکز اين روش بر اقدامات مفيد در برخورد با مسائلی است که عملاً در خانه و محيط آموزش و محيط کار رخ می دهد. طرح های تحقيق در عمل به اقدامات نظام يافته از سوی افرادی می پردازد که به جمع آوری اطلاعات برای بهبود بخشی راه های مربوط به اقدامات مناسب در زمينه های خاص زندگی خانوادگی و آموزشی و شغلی دست می زنند. دلايلی که امروزه در مورد اهميت اقدام پژوهی ارائه می شود از اين گونه است که اين نوع از تحقيق باعث تقويت گرايش به تغيير در خانه و مدرسه، برانگيختن مشارکت افراد گوناگون در اين محيط ها، اختيار دادن به افراد از طريق همکاری در پروژه ها، ترغيب متخصصان مدرسه برای تمرکز بيشتر در عمل تربيتی و ترويج فرايند آزمايش افکار جديد می شود.

تحليل گفتگو Discourse analysis
روش تحليل گفتگو، يکی از متداولترين رويکردهای پژوهش کيفی است که در دو دهة اخير رواج يافته است. روش تحليل گفتگو فقط منحصر به استفاده از يک مجموعه روش های تحليلی نيست بلکه يک روش بنيادی ارزيابی مجدد در بررسي موضوع های مورد مطالعه است. اين روش، رويکردی است که تا حد بسيار زياد هماهنگ با مکتب فکری مشهور به ساختار گرايی اجتماعی (constructivism social) است که فهم از جهان يا واقعيت ها را، به جای آنکه از نوع جوهرهای ثابت و جهانی به حساب آورد، محصول تعامل تاريخی و فرهنگی و اجتماعی می داند. ساختار گرايی اجتماعی، به جای انديشيدن به فرايندها و خصوصيات ذهنی، توجه مطالعات روان شناختی را بر فعاليت های فرهنگی و استدلالی متمرکز می سازد.

رويکرد ترکيبی mixed method approach
طرح پژوهشی روش ترکيبی، مجموعه اقداماتی است برای جمع آوری، تحليل و ترکيب اطلاعات کمّی و کيفی در يک مطالعة واحد به منظور شناخت مسألة تحقيق. اين روش، يک رويکرد پژوهشی است که از طريق سنجش هر دو دسته يافته های يک تحقيق کمّی و فرايندهای يک تحقيق کيفی می تواند تصويری پيچيده از یک پديده ارائه دهد. به بيان ديگر، از اين طريق ما قادر هستيم، با جمع آوری و تلفيق يا ادغام انواع متفاوت اطلاعات در مورد يک پديدة معين، پژوهش خود را غنا بخشيم. اين بهبود بخشی حاصل ترکيب نقاط قوت يک روش پژوهشی با جوانب محکم روش ديگر و خنثی سازی نقاط ضعف آنها است.
تحقیق ترکیبی تلاش می کند جنبه های عقلائی هر دو دیدگاه را به طور کامل مورد توجه قرار دهد و به یک راه حل میانه و کاربردی برای بسیاری از مشکلات تحقیق دست یابد. روش تحقیق ترکیبی عموماً رویکردی است که تلاش می کند دیدگاه ها، رویکردها و موضع گیری های چندگانه را مدنظر قرار دهد. در تاریخ عقاید و تفکرات نیز به طور مداوم در مقابل هر تز، همیشه یک آنتی تز و سپس سنتز جدیدی گسترش می یابد. بنابراین تحقیق ترکیبی نیز سنتزی است که اندیشه هایی از تحقیق کیفی و کمی را شامل می شود. وقتی یک گزاره از طریق دو یا چند فرایند سنجش مستقل تایید می شود، عدم قطعیت تفاسیر آن به میزان زیادی کاهش می یابد. سطح اعتماد به آن افزایش می یابد، البته این اعتماد با به حداقل رساندن خطا در هر ابزار اندازه گیری بدست می آید.
چنین ترکیبی می تواند بر طرح تحقیق، جمع آوری داده ها و مرحله تجزیه و تحلیل داده ها در جریان تحقیق اثر بگذارد. بعنوان مثال در مرحله طرح تحقیق داده های کمی می توانند به بخش کیفی در مشخص کردن اعضای نمونه کمک زیادی کنند و بالعکس در مرحله طرح تحقیق، داده های کیفی می توانند از طریق گسترش مفهومی و ابزاری به بخش کمی مطالعه کمک کنند. در مرحله جمع آوری داده ها، داده های کمی می توانند در تهیه اطلاعات پایه و اجتناب از سوگیری نخبگان (صرفاً گفتگو با افراد دارای پایگاه برتر) نقش موثری ایفا کند. از طرف دیگر در مرحله جمع آوری داده ها، داده های کیفی می تواند به تسهیل جریان جمع آوری داده کمک کند. در طول مرحله تجزیه و تحلیل داده ها، داده های کمی می توانند برآورد تعمیم پذیری داده های کیفی را آسان نمایند همچنین در طول مرحله تجزیه و تحلیل داده ها، داده های کیفی می توانند نقش موثری در تفسیر، تشریح، توضیح و اعتباردهی به نتایج ایفا کنند.
روش تحقیق ترکیبی به عنوان موثرترین واژه برای توصیف این جنبش بکار می رود. این نکته را باید به خاطر سپرد که کلمه روش باید در وسیعترین معنای آن بکار برده شود. استفاده از کلمه روش در تحقیق ترکیبی به ما اجازه می دهد که مباحث و استراتژی های حول روش جمع آوری داده ها (پرسشنامه، مصاحبه و ...) روش های تحقیق (آزمایش، مردم نگاری) مباحث فلسفی مرتبط (هستی شناسی، معرفت شناسی، علت شناسی) در یکدیگر ادغام شوند.
روش تحقیق ترکیبی یک ادغام سیستماتیک از روش های کمی و کیفی در یک مطالعه با هدف کسب یک تصویر کامل و فهم عمیق از یک پدیده می باشد. در تحقیق ترکیبی روش ها باید طوری در یکدیگر ادغام شوند که روش های کمی و کیفی ساختار اولیه و رویه هایشان را بتوانند در شکل ترکیبی بازیابی کنند. روش تحقیق ترکیبی یک طرح تحقیق است که در آن محقق، داده های کمی و کیفی را با هم در یک مطالعه و یا با یک برنامه چند مرحله ای در یک مطالعه ترکیب می کند که شامل مراحل جمع آوری و تحلیل می باشد. روش تحقیق ترکیبی یک نوع تحقیق است که در آن محقق یا گروهی از محققان تحقیق، عناصری از رهیافت های کمی و کیفی تحقیق را با هم ترکیب می کند (استفاده از نقطه نظرات کمی و کیفی، جمع آوری داده ها، تحلیل و تکنیک های استنباط) برای انجام هدف های وسیع تر در گسترده نمودن، عمق بخشیدن به فهم و همکاری محققان با همدیگر.

نقاط قوت و ضعف روش های ترکیبی

نقاط قوت:
1- واژگان، تصاویر و روایتها می توانند برای معنا دادن به اعداد به کار روند.
2- اعداد می توانند برای تدقیق واژگان، تصاویر و روایتها بکار روند.
3- این شیوه ها از نقاط قوت روش های کمی و کیفی به طور همزمان بهره مند هستند.
4- می توان به سئوالات گسترده تری به طور کامل تر پاسخ داد زیرا محقق به یک روش یا رهیافت واحد محدود نیست.
5- محقق می تواند از نقاط قوت یک روش برای فایق آمدن بر نقاط ضعف روش دیگر استفاده کند.
6- می توان از طریق مقایسه نتایج به دست آمده از طریق دو روش که در مورد یک موضوع به کار رفته اند شواهد محکم تر و بیشتری برای نتیجه گیری کلی فراهم کرد.
7- با کاربرد این روش ها قدرت تعمیم دهی نتایج افزایش می یابد.
8- کاربرد همزمان روش های کمی و کیفی دانش کامل تری که برای نظریه و عمل ضروری است، فراهم می کند.
9- جنبه های مختلف یک پدیده که در صورت کاربرد یک روش واحد مورد غفلت قرار می گرفت.

نقاط ضعف:
1- برای یک محقق تنها استفاده از دو روش کمی و کیفی به خصوص زمانی که قرار است این دو روش به طور همزمان به کار روند، دشوار است.
2- محقق بایستی از روش های متعدد آگاهی داشته باشد و بداند چگونه به گونه ای مناسب آنها را ترکیب کند.
3- هزینه بر است.
4- وقت گیر است.
5- امکان سطحی شدن تحقیق وجود دارد.
روش های ترکیبی با مجهز ساختن محقق به ابزارهای روشی لازم، کار او را آسانتر می سازد و به محقق اجازه می دهد ابعاد و جنبه های بیشتری از موضوع مورد مطالعه را ببیند. استفاده از روش های ترکیبی قابلیت افزایش اعتبار یافته های نظری را دارد و می تواند بر عمق و غنای این یافته ها بیافزاید. اما در عین حال کاربرد روش های ترکیبی همیشه سودمند نیست و گاه به جای کاربرد یک روش برای از بین بردن ضعف روش دیگر بهتر است از شیوه های دیگری از همان روش برای از بین بردن ضعف های آن روش استفاده کنیم. همچنین می توان گفت که این روش ها در همه انواع تحقیقات کارآمدی ندارد و بنابراین پیشنهاد این است که با توجه به موضوع و مسأله مورد بررسی بایستی از روش مناسب برای بررسی دقیق و عمیق مسأله مورد نظر بهره گرفت.

+ نوشته شده در  جمعه بیست و هفتم مرداد 1391ساعت 17:5  توسط محمد ترکمان  |